کتامین درمانی یا تراپی چیست؟ روش های انجام + کاربرد های آن

کتامین چیست؟

کتامین یک داروی بیهوشی و ضد درد است که سال ها در پزشکی برای القای بیهوشی، آرام بخشی در برخی اقدامات درمانی و کنترل درد استفاده شده است. این دارو با اثر روی گیرنده های خاصی در مغز و نخاع، انتقال پیام درد و برخی مسیرهای مرتبط با خلق را تغییر می دهد.

کتامین در دوزهای بیهوشی باعث جدا شدن موقت آگاهی از محیط، کاهش درد و آرام بخشی می شود. در دوزهای پایین تر، که فقط در محیط درمانی و با پایش انجام می شود، ممکن است در برخی بیماران به کاهش سریع علائم افسردگی یا دردهای مقاوم کمک کند.

همین تفاوت دوز و هدف درمانی، مرز اصلی میان مصرف پزشکی و مصرف خطرناک یا تفریحی کتامین است

کتامین درمانی یا کتامین تراپی چیست؟

کتامین درمانی یعنی استفاده برنامه ریزی شده، کنترل شده و پزشکی از کتامین یا مشتق آن، اسکتامین، برای هدف درمانی مشخص. این درمان معمولا زمانی مطرح می شود که درمان های استاندارد مانند داروهای ضد افسردگی، روان درمانی، درمان های درد یا روش های معمول کنترل درد پاسخ کافی نداده باشند.

در کتامین تراپی، دارو نباید بدون نسخه، بدون پایش یا به صورت خودسرانه مصرف شود. پزشک ابتدا تشخیص را بررسی می کند، شدت بیماری را می سنجد، خطرات را ارزیابی می کند و سپس روش مناسب را انتخاب می کند.

اگر برای افسردگی مقاوم، درد مزمن یا درد ناشی از سرطان به دنبال گزینه های درمانی دقیق تر هستید، رزرو نوبت ارزیابی در بیمارستان پارسا می تواند قدم اول تصمیم گیری درست باشد.

کتامین درمانی چگونه عمل می کند؟

کتامین بیشتر با مهار گیرنده ای به نام ان ام دی ای در سیستم گلوتامات مغز شناخته می شود. گلوتامات یکی از پیام رسان های مهم عصبی است و در خلق، یادگیری، حافظه، حساسیت درد و ارتباط میان سلول های عصبی نقش دارد.

در افسردگی مقاوم به درمان، کتامین ممکن است به شکل سریع تری از بسیاری از داروهای ضد افسردگی، ارتباطات عصبی را تنظیم کند و انعطاف پذیری شبکه های مغزی را بهبود دهد.

در درد مزمن نیز با کاهش حساس شدن بیش از حد مسیرهای درد، ممکن است شدت درد، نیاز به داروهای مسکن و ناتوانی ناشی از درد را کم کند. با این حال اثر آن در همه افراد یکسان نیست و پاسخ درمانی باید با ابزارهای بالینی و پیگیری منظم سنجیده شود.

کاربردهای کتامین درمانی

کتامین تراپی یک درمان عمومی برای همه مشکلات روان یا درد نیست. بیشترین کاربرد بالینی آن در افسردگی مقاوم به درمان و برخی دردهای مقاوم است. در سایر موارد، شواهد محدودتر است و تصمیم گیری باید محتاطانه تر انجام شود. در ادامه مهم ترین کاربردها را با نگاه کاربردی بررسی می کنیم.

درمان افسردگی با کتامین

مهم ترین کاربرد کتامین تراپی در سلامت روان، کمک به درمان افسردگی مقاوم به درمان است؛ یعنی شرایطی که بیمار با وجود مصرف کافی و منظم دست کم دو داروی ضد افسردگی مناسب، بهبود قابل قبول نداشته است. در این شرایط، کتامین و به ویژه اسپری بینی اسکتامین می تواند به عنوان گزینه تخصصی مطرح شود.

مزیت مهم این درمان، شروع اثر سریع تر در برخی بیماران است. البته کتامین جایگزین همه درمان های افسردگی نیست. بسیاری از بیماران همچنان به روان درمانی، اصلاح داروهای قبلی، پایش افکار خودکشی، حمایت خانوادگی و پیگیری منظم نیاز دارند.

کتامین و وسواس

در اختلال وسواس، درمان های اصلی همچنان داروهای مهار کننده بازجذب سروتونین و درمان شناختی رفتاری به ویژه مواجهه و جلوگیری از پاسخ هستند. کتامین برای وسواس درمان خط اول نیست.

برخی مطالعات کوچک، اثر کوتاه مدت کتامین بر کاهش افکار وسواسی را بررسی کرده اند، اما این شواهد برای توصیه گسترده کافی نیست. اگر وسواس شدید، مزمن یا مقاوم دارید، ابتدا باید درمان استاندارد به شکل کامل انجام شود. کتامین فقط در شرایط خاص، توسط روان پزشک و پس از بررسی دقیق ممکن است مطرح شود.

درمان درد مزمن با کتامین

کتامین در برخی دردهای مزمن مقاوم، به ویژه دردهای عصبی، دردهای پیچیده منطقه ای، دردهای همراه با حساس شدن سیستم عصبی و دردهایی که به درمان معمول پاسخ نداده اند، قابل بررسی است.

این درمان معمولا زمانی مطرح می شود که بیمار با وجود مصرف دارو، فیزیوتراپی، تزریق های تخصصی یا روش های چند رشته ای هنوز درد قابل توجه دارد.

هدف از کتامین درمانی در درد مزمن فقط کاهش عدد درد نیست. پزشک بهبود خواب، کاهش مصرف مسکن، افزایش توان حرکت و برگشت عملکرد روزانه را هم بررسی می کند.

درد ناشی از سرطان و کتامین

در برخی بیماران مبتلا به سرطان، درد با داروهای معمول به خوبی کنترل نمی شود یا عوارض داروهای مخدر محدود کننده می شود. در چنین مواردی، کتامین ممکن است به عنوان درمان کمکی برای درد مقاوم، درد عصبی یا دردهای همراه با تحمل به مواد مخدر بررسی شود.

این تصمیم باید در همکاری میان متخصص درد، انکولوژیست و تیم مراقبت تسکینی گرفته شود. هدف، کنترل بهتر درد، حفظ هوشیاری، کاهش عوارض داروها و بهتر شدن کیفیت زندگی است، نه جایگزینی خودسرانه داروهای اصلی سرطان یا مسکن های ضروری.

درمان اضطراب با کتامین

در اضطراب، شواهد کتامین به اندازه افسردگی مقاوم قوی نیست. برخی بیماران که افسردگی مقاوم همراه با اضطراب دارند، ممکن است با بهبود افسردگی، کاهش اضطراب را هم تجربه کنند. اما برای اضطراب تنها، درمان های استاندارد مانند روان درمانی، اصلاح سبک زندگی، داروهای ضد اضطراب مناسب و درمان اختلالات زمینه ای همچنان اولویت دارند.

اگر اضطراب شدید با افسردگی، افکار خود آسیب رسان یا ناتوانی جدی همراه است، ارزیابی روان پزشکی در بیمارستان پارسا می تواند مسیر درمانی ایمن تری مشخص کند.

کتامین و ترک الکل

کتامین به تنهایی درمان ترک الکل نیست و هرگز نباید جایگزین سم زدایی، درمان دارویی اعتیاد، روان درمانی و برنامه پیشگیری از عود شود. در برخی برنامه های پژوهشی و تخصصی، از کتامین همراه با روان درمانی برای کاهش میل مصرف یا کمک به تغییر الگوهای رفتاری استفاده شده است.

اگر فردی وابستگی به الکل دارد، اولویت با ارزیابی خطر ترک، بررسی کبد، خواب، خلق، احتمال تشنج، داروهای مصرفی و برنامه درمان اعتیاد است. مصرف خودسرانه کتامین در این شرایط خطر سوء مصرف را بالا می برد.

چه زمانی پزشک کتامین تراپی را توصیه می کند؟

پزشک زمانی کتامین درمانی را بررسی می کند که شدت علائم، سابقه درمان های قبلی و میزان اختلال در زندگی روزانه نشان دهد درمان های رایج کافی نبوده اند. این توصیه معمولا بعد از مصاحبه بالینی، مرور پرونده، بررسی داروها و سنجش خطرات انجام می شود.

کتامین تراپی ممکن است در این شرایط مطرح شود:

• افسردگی مقاوم به درمان با پاسخ ناکافی به چند داروی مناسب
• افسردگی شدید همراه با افت عملکرد، بی خوابی یا افکار ناامید کننده
• درد مزمن مقاوم به درمان های معمول
• درد سرطان که با برنامه رایج کنترل درد به اندازه کافی کنترل نشده است
• نیاز به کاهش مصرف برخی مسکن ها تحت نظر متخصص

چه کسانی کاندید کتامین درمانی هستند؟

کاندید مناسب کسی است که هم از نظر تشخیص، نیاز واقعی به این درمان داشته باشد و هم از نظر ایمنی، خطر غیر قابل قبول نداشته باشد. داشتن افسردگی یا درد به تنهایی برای شروع کتامین کافی نیست.

معمولا افراد زیر ممکن است برای ارزیابی مناسب باشند: بزرگسالان مبتلا به افسردگی مقاوم به درمان، بیماران دارای درد عصبی یا درد مزمن مقاوم، بیماران سرطان با درد کنترل نشده، و افرادی که درمان های استاندارد را به مقدار کافی و مدت مناسب امتحان کرده اند.

در کنار این موارد، بیمار باید امکان حضور در مرکز درمانی، داشتن همراه بعد از جلسه و پیگیری منظم را داشته باشد.

چه کسانی نباید کتامین تراپی انجام دهند؟

کتامین تراپی برای برخی افراد خطرناک یا نامناسب است. تصمیم نهایی با پزشک است، اما در شرایط زیر معمولا احتیاط جدی یا منع درمان مطرح می شود:

• فشار خون کنترل نشده یا بیماری قلبی عروقی ناپایدار
• سابقه روان پریشی فعال، مانیا یا توهم کنترل نشده
• سوء مصرف فعال مواد یا دارو
• بیماری شدید کبدی یا اختلال جدی عملکرد کبد
• بارداری یا شیردهی، مگر در شرایط بسیار خاص و با نظر تخصصی
• حساسیت شناخته شده به کتامین یا اسکتامین
• افزایش فشار داخل جمجمه یا برخی بیماری های چشمی خاص
• ناتوانی در رعایت مراقبت های بعد از درمان، مانند رانندگی نکردن

پنهان کردن سابقه مصرف مواد، داروهای آرام بخش، بیماری قلبی یا علائم روان پریشی می تواند خطر درمان را بالا ببرد.